Από θήραμα, θύτης… Απόπειρα περικύκλωσης και θρίαμβος στην Κριμαία

Στις 22 Ιουνίου 1941 τα πυροβόλα βρόντηξαν για πρώτη φορά στα καθορισθέντα από το 1939 γερμανοσοβιετικά σύνορα. Οι δύο ισχυρότερες στρατιωτικές μηχανές του πλανήτη βρέθηκαν αντιμέτωπες σε μια κολοσσιαία σύγκρουση που, όπως είχε προφητεύσει ο Χίτλερ, έκανε τον κόσμο να κρατήσει την ανάσα του.

Οι γερμανικές δυνάμεις προέλασαν ταχέως εντός του σοβιετικού εδάφους και με μια σειρά από επιτυχημένους εγκλωβισμούς σύντριψαν τον όγκο των σοβιετικών δυνάμεων. Στα τέλη Αυγούστου του 1941 η ανώτατη γερμανική ηγεσία βρέθηκε ενώπιον ενός διλήμματος.

Δύο δρόμοι ανοίγονταν μπροστά της, ο δρόμος προς την Μόσχα και ο δρόμος προς την Ουκρανία, τη μεσημβρινή Ρωσία. Οι Γερμανοί διάλεξαν τον Νότο και διέλυσαν τους Σοβιετικούς στις μάχες του Κιέβου και του Ουμάν. Αμέσως μετά οι Γερμανοί στράφηκαν προς Νότο. Τον Σεπτέμβριο του 1941, η 11η Στρατιά, υπό την ηγεσία ενός πολλά υποσχόμενου στρατηγού, του Έριχ φον Μάνσταϊν, ανέλαβε την αποστολή να καταλάβει την Κριμαία. Η 11η Στρατιά κατέλαβε εύκολα τη χερσόνησο της Κριμαίας, εκτός από τη Σεβαστούπολη.

Ο Χίτλερ επέμενε ιδιαίτερα, όχι αδικαιολόγητα, ότι η κατάληψη της Κριμαίας ήταν ζωτικής σημασίας για τη Γερμανία, γιατί από εκεί η Ερυθρή Αεροπορία μπορούσε να πλήξει τις πολύτιμες ρουμανικές πετρελαιοπηγές. Ήδη από τον Ιούνιο του 1941 η Ερυθρή Αεροπορία είχε εκτελέσει επιδρομές κατά του Πλοέστι με αποτέλεσμα την απώλεια 11.000 τον. πετρελαίου. Το «αεροπλανοφόρο» της Κριμαίας, όπως έλεγε ο Χίτλερ, έπρεπε να πέσει.

Οι Γερμανοί στην Κριμαία

Στις 25 Σεπτεμβρίου 1941 η 11η γερμανική Στρατιά εισέβαλε στην Κριμαία. Οι σοβιετικές δυνάμεις που αμύνονταν του ισθμού του Πέρεκοπ αντιστάθηκαν επί έξι μέρες στους Γερμανούς, αλλά τελικά υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τις θέσεις τους.

Οι σοβιετικές δυνάμεις εκτόξευσαν αντεπίθεση από την Μελιτόπολη κατά των Γερμανών, αλλά αποκρούστηκαν. Σαν να μην έφτανε αυτό ο Μάνσταϊν δεν άφησε χρόνο στους Σοβιετικούς να ανασυγκροτηθούν. Με αιχμή του δόρατος την 45η και 73η Μεραρχίες Πεζικού (ΜΠ), η 11η Στρατιά διέλυσε δύο σοβιετικές στρατιές και προχώρησε προς το εσωτερικό της Κριμαίας. Οι μάχες συνεχίστηκαν μέχρι τις 16 Νοεμβρίου, οπότε οι Γερμανικές δυνάμεις κατέλαβαν την Συμφερούπολη, εκδιώκοντας τους Σοβιετικούς από την Κριμαία.

Μόνο η Σεβαστούπολη ήταν ακόμα υπό τον έλεγχό τους. Οι Σοβιετικοί από την πλευρά τους, μετά την ήττα των δυνάμεων τους επίσπευσαν την οργάνωση της άμυνας στη Σεβαστούπολη επιστρατεύοντας και τους αμάχους. Η πρώτη γραμμή άμυνας δημιουργήθηκε σε μέση απόσταση 16 χλμ. από το λιμάνι. Ο Μανστάιν σχεδίαζε να επιτεθεί άμεσα κατά της Σεβαστούπολης, ώστε να μη δώσει χρόνο στους Σοβιετικούς να οργανώσουν την άμυνά τους.

Ωστόσο δεν κατόρθωσε να υλοποιήσει τα σχέδιά του. Οι ουρανοί κυριολεκτικά άνοιξαν και η βροχή έπεφτε ραγδαία επί μέρες, μετατρέποντας το έδαφος σε βάλτο που απαγόρευε τις κινήσεις των στρατευμάτων. Οι Σοβιετικοί εκμεταλλεύτηκαν τον χρόνο που τους δόθηκε και μετέφεραν σημαντικές δυνάμεις στην Σεβαστούπολη.

Σημαντική ήταν η συμβολή του Στόλου Μαύρης θάλασσας και του επικεφαλής του, αντίναυαρχου Φ. Οκτιαμπρίτσκι. Από το Νοβοροσίσκ καθημερινά έφταναν στη Σεβαστούπολη χιλιάδες άνδρες και υλικό. Έτσι κατέστη δυνατή η έγκαιρη οργάνωση των αμυντικών περιμέτρων, πριν την εκδήλωση της γερμανικής επίθεσης.
Τελικά στη Σεβαστούπολη αναπτύχθηκαν επτά σοβιετικές μεραρχίες πεζικού και έξι ναυτικές ταξιαρχίες (πεζομάχοι άνδρες του ναυτικού).

Επίσης η φρουρά των οχυρών ισοδυναμούσε με 12 περίπου τάγματα πεζικού, ενώ στη μάχη έλαβαν μέρος και άνδρες από τα πληρώματα των πολεμικών πλοίων που ναυλουχούσαν στο λιμάνι καθώς και πολίτες. Από θαλάσσης ο Στόλος Μαύρης θάλασσας μπορούσε να υποστηρίξει την πόλη με το θωρηκτό «Παρισινή κομμούνα», τρία καταδρομικά, οκτώ αντιτορπιλικά, εννέα ναρκοθέτιδες και 24 υποβρύχια. Κάποια από τα πλοία αποχώρησαν αργότερα και ένα καταδρομικό και δύο αντιτορπιλικά βυθίστηκαν από τις αρχικές επιδρομές της Luftwaffe.

Απόβαση στα νώτα του Μάνσταϊν

Η μάχη της Σεβαστούπολης άρχισε τυπικά στις 30 Οκτωβρίου. Οι Γερμανοί εκτόξευσαν τις πρώτες τους επιθέσεις τις πρώτες ημέρες του Νοεμβρίου αλλά αποκρούστηκαν. Στις 17 Δεκεμβρίου οι Γερμανικές δυνάμεις επιχείρησαν μια ακόμα πιο σοβαρή επίθεση κατά της αμυντικής περιμέτρου. Ωστόσο η επίθεση ανεστάλη γιατί οι Σοβιετικοί ενήργησαν απόβαση στο Κερτς και τη Θεοδοσία, εκμεταλλευόμενοι την ναυτική τους υπεροχή.

Στις 26 Δεκεμβρίου 1942 η σοβιετική 51η Στρατιά άρχισε να αποβιβάζεται στο Κερτς, στο ανατολικό άκρο της χερσονήσου της Κριμαίας. Περί τους 100.000 Σοβιετικούς στρατιώτες αποβιβάστηκαν, σε πρώτη φάση, στην περιοχή και απώθησαν την καταπονημένη γερμανική 46η ΜΠ και δύο ρουμανικές ταξιαρχίες που ο Μάνσταϊν είχε τάξει εκεί φοβούμενος ακριβώς αυτό το ενδεχόμενο.

Ο διοικητής της 46ης κόμης φον Σπόνεκ, παρά τις ρητές διαταγές του Μάνσταϊν υποχώρησε έγκαιρα για να μην κυκλωθεί, αφού τα ρουμανικά τμήματα που κάλυπταν τα πλευρά του είχαν υποχωρήσει, δίνοντας το μήνυμα προάγγελο της συμφοράς του Στάλινγκραντ.

Ο Σπόνεκ απαλλάχθηκε των καθηκόντων του και καταδικάστηκε σε θάνατο από το στρατοδικείο, αλλά τελικά δεν εκτελέστηκε. Ωστόσο η κίνησή του αποδείχθηκε σωτήρια και για τη μεραρχία του και για την γερμανική στρατηγική διάταξη στην Κριμαία, αφού τέσσερις μέρες μετά την απόβαση στο Κερτς οι Σοβιετικοί αποβιβάστηκαν και στη Θεοδοσία, στο νοτιοανατολικό άκρο της Κριμαίας. Στόχος τους ήταν να αποκόψουν την 11η Στρατιά και τις ρουμανικές δυνάμεις και να τις παγιδέψουν στην ανατολική Κριμαία.

Η 46η ΜΠ βρέθηκε στη κατάλληλη θέση και συγκράτησε το σοβιετικό προγεφύρωμα στη Θεοδοσία, περιορίζοντάς το γύρω από την ομώνυμη πόλη, παρά την ισχυρή πίεση που δέχτηκε. Στο μεταξύ ο Μάνσταϊν εγκατέλειψε την επίθεση κατά της Σεβαστούπολης και έστρεψε την προσοχή του κατά των εκτεθειμένων πλευρών.

Κυρίως τον απασχολούσε το προγεφύρωμα του Κερτς, εκεί όπου η 51η σοβιετική Στρατιά, μαζί με την 44η – και αργότερα την 47η – είχε δημιουργήσει σοβαρή απειλή κατά του μετώπου του.Ουσιαστικά ενώ μέχρι πριν λίγο είχε απομείνει μόνο η Σεβαστούπολη να αντιστέκεται, τώρα οι Γερμανοί έπρεπε να πολεμήσουν και να καταβάλουν μια ολόκληρη εχθρική ομάδα στρατιών ενώ είχαν και πίσω τους την ακατάβλητη φρουρά της Σεβαστούπολης.

Ειδικά με τις δυνάμεις που είχε στη διάθεσή του το πρόβλημα ήταν σοβαρότατο ακόμα και για έναν Μάνσταϊν. Η 11η Στρατιά είχε ήδη αρκετά καταπονηθεί και ο στρατηγικός αιφνιδιασμός που υπέστη από τις σοβιετικές αποβάσεις δεν βοηθούσαν, όπως δεν βοηθούν πολύ και οι ρουμανικές δυνάμεις που, με εξαίρεση τα ορεινά στρατεύματα, ήταν πολύ κατώτερες των γερμανικών σε εξοπλισμό, εκπαίδευση και ηθικό.

Ο φον Μάνσταϊν αμέσως ζήτησε τη συνδρομή της Luftwaffe ώστε να αποκοπεί το ρεύμα των σοβιετικών ενισχύσεων και εκτόξευσε αντεπίθεση κατά του προγεφυρώματος της Θεοδοσίας, το οποίο και εξάλειψε στις 18 Ιανουαρίου 1942. Παράλληλα ενίσχυσε το μέτωπο του Κερτς μεταφέροντας απέναντι στις σοβιετικές 51η και 44η Στρατιές το LIV Σώμα Στρατού του στρατηγού Χάνσεν.

Η απώλεια της Θεοδοσίας υποχρέωσε τους Σοβιετικούς να συγκεντρώσουν τις δυνάμεις τους στο Κερτς. Στόχος τους ήταν πλέον να εξαλείψουν οριστικά την γερμανική απειλή κατά της Σεβαστούπολης, «σπάζοντας» την πολιορκία. Από τις αρχές Φεβρουαρίου το Μέτωπο Κριμαίας (αντίστοιχος της Ομάδας Στρατιών σχηματισμός), όπως ονομάστηκε, εξαπέλυσε μια σειρά επιθέσεων κατά των γερμανικών θέσεων, που συνεχίστηκαν τον Μάρτιο και τον Απρίλιο. Όλες αποκρούστηκαν με βαριές για τους Σοβιετικούς απώλειες.

Αλλά και οι Γερμανοί πιέστηκαν από το βάρος των σοβιετικών επιθέσεων και οι μονάδες τους δοκιμάστηκαν σκληρά. Από τον Μάρτιο που ο καιρός είχε καλυτερεύσει η Luftwaffe ενέτεινε τη δράση της, έχοντας ως πρωταρχικό στόχο την απομόνωση του πεδίου της μάχης και τη διακοπή της ροής ενισχύσεων και εφοδίων προς τις σοβιετικές δυνάμεις.

Ο Μάρτιος και ο Απρίλιος του 1942 αποδείχτηκαν καταστροφικοί μήνες για το Σοβιετικό Ναυτικό. Χάθηκαν 15 πλοία συνολικού εκτοπίσματος άνω των 27.000 t. Εξάλλου πέραν τις αεροπορικής εκστρατείας πρέπει να λεχθεί ότι η σοβιετική διοίκηση έφθειρε τις δυνάμεις της με τις συνεχείς άκαρπες και στερεοτυπικές επιθέσεις κατά των γερμανικών θέσεων. Τα αποτελέσματα της φθοράς αυτής θα φαίνονταν σύντομα.

Θήραμα και θύτης

Ο Μάνσταϊν έχοντας αντιμετωπίσει τις εχθρικές επιθέσεις αποφάσισε να ξεκαθαρίσει την κατάσταση οριστικά. Έτσι σχεδίασε την επιχείρηση «Κυνήγι αγριόγαλου». Φανατικός κυνηγός και ο ίδιος θα μετέτρεπε τους Σοβιετικούς από θύτες σε θηράματα. Η Luftwaffe είχε κατορθώσει να απομονώσει τις σοβιετικές στρατιές στην Κριμαία, στερώντας τις από κρίσιμα εφόδια, τρόφιμα και καύσιμα.

Οι Σοβιετικοί στρατηγοί εισηγήθηκαν στον Στάλιν την απαγκίστρωση των τριών σοβιετικών στρατιών του Μετώπου της Κριμαίας από την χερσόνησο, αλλά αυτός αρνήθηκε και αντίθετα διέταξε να προετοιμαστεί νέα απελευθερωτική επίθεση. Στις 6 Μαΐου άλλαξε γνώμη και διέταξε την μέχρις εσχάτων άμυνα των στρατιών στις κατεχόμενες θέσεις.

Ο επικεφαλής του Μετώπου Κριμαίας στρατηγός Κοζλόφ διέθετε στις αρχές Μαΐου στο βόρειο άκρο του προγεφυρώματος την 51η Στρατιά με οκτώ μεραρχίες και τρεις ταξιαρχίες πεζικού και δύο τεθωρακισμένες ταξιαρχίες, στο νότιο άκρο την 44η Στρατιά με πέντε μεραρχίες πεζικού και δύο τεθωρακισμένες ταξιαρχίες και την 47η Στρατιά ως εφεδρεία με τέσσερις μεραρχίες πεζικού και μια ιππικού.

Το βόρειο μέτωπο καλύπτονταν από εκτεταμένα έλη. Ο Κοζλόφ γενικά δεν περίμενε ο αντίπαλος να αποτολμήσει επίθεση, αφού οι δυνάμεις του ήταν διπλάσιες των γερμανικών και το έδαφος, ειδικά στον βόρειο τομέα, τον ευνοούσε.

Ο Μάνσταϊν όμως είχε άλλη άποψη. Συγκέντρωσε ότι είχε στα χέρια του, πέντε μεραρχίες πεζικού και την 22η Μεραρχία Πάντσερ (22η ΜΠα) που του διατέθηκε για αυτό τον σκοπό και στις 04.15 της 8ης Μαΐου 1942 τις έριξε κατά της σοβιετικής 44ης Στρατιάς. Παράλληλα ολόκληρο το 8ο Αεροπορικό Σώμα του πτεράρχου Ριχτχόφεν εξαπέλυσε μια άνευ προηγουμένου εναέρια καταιγίδα κατά της άτυχης σοβιετικής στρατιάς. Σταθμοί διοίκησης, θέσεις πυροβολικού, επισταθμίες, αποθήκες, τα πάντα κονιορτοποιήθηκαν.

Μέσα σε αυτή την κόλαση φωτιάς οι Σοβιετικοί στρατιώτες, χωρίς καθοδήγηση, αφού και το στρατηγείο της στρατιάς είχε ισοπεδωθεί, τράπηκαν σε άτακτη φυγή με την πρώτη γερμανική έφοδο. Παράλληλα το 436ο Σύνταγμα της γερμανικής 132η ΜΠ αποβιβάστηκε στα νώτα των Σοβιετικών με πλοιάρια και επέτεινε την σύγχυση και τον πανικό. Μέσα σε τρείς ώρες η σοβιετική 44η Στρατιά είχε πάψει να υπάρχει!

Το κτύπημα του Μάνσταϊν ήταν συντριπτικό, με τίμημα μόλις 104 νεκρών και 284 τραυματιών. Επρόκειτο για μια από τις μεγαλύτερες νίκες της ιστορίας ήδη. Αλλά θα έρχονταν και χειρότερα για τους Σοβιετικούς. Ο στρατηγός Κοζλόφ βράδυνε να αντιληφθεί το μέγεθος της συμφοράς που είχε πλήξει την ομάδα στρατιών του και δεν αναδιέταξε έγκαιρα την 51η Στρατιά κυρίως, της οποία τα νώτα, παντελώς ακάλυπτα, προκαλούσαν την γερμανική προέλαση.

Και πράγματι ο Μάνσταϊν δεν έχασε την ευκαιρία. Κατεύθυνε αμέσως την 22η ΜΠα στα νώτα της σοβιετικής στρατιάς αποδιαρθρώνοντας κάθε οργανικό δεσμό των μονάδων της και παγιδεύοντάς την ανάμεσα στο ΧΧΧ γερμανικό Σώμα και τη θάλασσα. Η 51η Στρατιά αναγκάστηκε να καταθέσει τα όπλα και να παραδοθεί.

Οι Σοβιετικοί αποπειράθηκαν να σώσουν την 47η Στρατιά, αλλά ούτε αυτό κατέστη δυνατό. Ο πανικός που επικρατούσε και επιτείνονταν από τις συνεχείς επιδρομές της Luftwaffe ήταν απερίγραπτος και παρέλυε στρατιώτες και διοικήσεις.

Με υπεράνθρωπες προσπάθειες και μεγάλες θυσίας της Ερυθρής Αεροπορίας και του Ναυτικού κατορθώθηκε η διάσωση 116.000 ανδρών. Ωστόσο άλλοι 170.000 σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν. Οι Γερμανοί είχαν 600 νεκρούς και 3.100 τραυματίες. Έχασαν τρία πυροβόλα εφόδου, οκτώ άρματα και εννέα πεδινά πυροβόλα. Ήταν ένας απίστευτος θρίαμβος.

Χάρτης των επιχειρήσεων στο Κερτς και της αντεπίθεσης του Μάνσταϊν.

Ο στρατηγός (μετέπειτα στρατάρχης” Έριχ φον Μάνσταϊν (δεύτερος από δεξιά με το δίκοχο).

Σοβιετικοί αιχμάλωτοι.

Γερμανοί στρατιώτες με πολυβόλο MG34 και αντιαρματικό πυροβόλο ΡΑΚ 36.

Γερμανοί πεζοί σε θέσεις μάχης. Ο εξ αριστερών φέρει αντιαρματικό τυφέκιο.

Ρουμανικά στρατεύματα.

Η στρατηγική κατάσταση στην Κριμαία μετά την σοβιετική απόβαση στο Κερτς.