Χρήστος Ηλιάδης: Προσωπική μαρτυρία ενός εθνοφρουρού του ’74 – ΜΕΡΟΣ 1ο

Μετά από 43 χρόνια, ένοιωσα την ανάγκη να καταγράψω τα όσα έζησα το καλοκαίρι του 1974, όταν υπηρετούσα στο 231 ΤΠ με έδρα τον Αγ. Βασίλειο, στον δρόμο Λευκωσίας – Πανάγρων – Κερύνειας. Ένοιωσα ότι είχα καθήκον μου να μεταφέρω τα όσα έζησα σαν νεαρός τότε εθνοφρουρός, κάτι σαν χρέος τιμής προς τους φίλους και συστρατιώτες μου που έχασαν τη ζωή τους στον άνισο εκείνο αγώνα. Η δημοσίευση του βιβλίου «Οι Αετοί του Πενταδακτύλου» το 2016, που καταγράφει τις αναμνήσεις των συμπολεμιστών του 231 ΤΠ (στο οποίο λόγω αβλεψίας δεν προσκλήθηκα να συνδράμω), αποτέλεσε το τελικό έναυσμα για να καταγράψω τις δικές μου μνήμες και μαρτυρίες.

Το μεγαλύτερο μέρος το κειμένου συμπληρώθηκε το καλοκαίρι του 2017, ενώ υπήρξαν τμηματικά μικρές προσθήκες ανάλογα με το όσα η μνήμη ανέσυρε στην επιφάνεια, ή αναλόγως κάποιων περιστατικών (π.χ. ονοματοδότηση οδού «Αντρέα Αρτεμίου» στον Στρόβολο τον Ιούνιο του 2019). Η καταγραφή όμως αυτή, εξυπηρετεί επίσης (και ίσως περισσότερο από οτιδήποτε άλλο), μια εσωτερική ανάγκη να εξωτερικεύσω (και ίσως να εξορκίσω;) βασανιστικές θύμησες για το πικρό εκείνο καλοκαίρι… Θυμάμαι χρόνια αργότερα, φοιτητής στην Γαλλία, είχα διαβάσει κάπου ένα ποίημα και συγκράτησα ένα στοίχο… «ήμουν τότε είκοσι χρονών…. Δεν θα επιτρέψω σε κανένα να πει ότι αυτή είναι η πιο όμορφη ηλικία»….

Με την παρέλευση ενός τόσο μεγάλου χρονικού διαστήματος, η μνήμη έχει κάπως αδυνατίσει, γι αυτό και κάποιες λεπτομέρειες ίσως μου διαφεύγουν, ίσως πάλι να μην αποδίδω σωστά κάποιες άλλες λεπτομέρειες, ονόματα ή ημερομηνίες. Ας μου συγχωρεθούν οι όποιες τυχόν ανακρίβειες και αβλεψίες – οι οποίες θα πρέπει αποκλειστικά να αποδοθούν στην χαλάρωση της μνήμης μετά από τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα…

Εισαγωγικά

Κατατάγηκα στην Εθνική Φρουρά στις 21 Ιουλίου 1972 με την συμπλήρωση των 18 μου χρόνων και την αποφοίτηση μου από το Λανίτειο Γυμνάσιο Λεμεσού. Η κατάταξη έγινε στο Στρατολογικό Γραφείο Λεμεσού που τότε έδρευε στον κύριο Αστυνομικό Σταθμό της πόλης. Από εκεί μεταφέρθηκα στο ΚΕΝ Γεροσκήπου για την βασική εκπαίδευση και την διανομή σε Όπλα και Σώματα όπου και επιλέγηκα για τυφεκιοφόρος πεζικού, και στην συνέχεια παρέμεινα στο ΚΕΝ για την βασική εκπαίδευση πεζικού. Τον Οκτώβριο το 1972 με την συμπλήρωση της βασικής εκπαίδευσης στον ΚΕΝ, οι τότε πεζικάριοι συνέχιζαν για έξι ακόμα μήνες τον Β΄ Κύκλο εκπαίδευσης πεζικού. Υπήρχαν τέσσερα συνολικά τάγματα Β’ Κύκλου εκπαίδευσης πεζικού: το 241 ΤΠ (Αθαλάσσα), το 281 ΤΠ (Μύρτου), το 256 ΤΠ (Διόριος) και το 399 ΤΠ (Μπογάζι Αμμοχώστου) – στο οποίο και μετατέθηκα.

Από το 399 ΤΠ θυμάμαι έντονα την κατάσταση συναγερμού και την επάνδρωση των παράκτιων πολυβολείων της περιοχής Μπογαζίου – Σαλαμίνας όταν άλλαζε το απόσπασμα της ΤΟΥΡΔΥΚ (με Τουρκικά οπλιταγωγά που ελλιμενίζονταν στο λιμάνι Αμμοχώστου), καθώς και την μεγάλη άσκηση τάγματος με πεζοπορία μέχρι την Καντάρα στον Πενταδάκτυλο, στρατοπέδευση στο Φλαμούδι, και στην συνέχεια ασκήσεις αντεπίθεσης μέχρι τον Δαυλό για αντιμετώπιση αποβατικής ενέργειας στην ακτή. Αξέχαστη θα μου μείνει η παρθένα ομορφιά της περιοχής που μου ήταν άγνωστη μέχρι τότε. Στο 399 ΤΠ μου απονεμήθηκε ο τιμητικός βαθμός του Υποδεκανέα.

Με την συμπλήρωση και του Β΄ Κύκλου εκπαίδευσης την Άνοιξη του 1973 μετατεθήκαμε όλοι στις τελικές μονάδες υποδοχής μας. Ο κλήρος μου έλαχε να μετατεθώ στο 231 ΤΠ, που είχε έδρα τον Αγ. Βασίλειο, δίπλα από τον Γερόλακκο, στον δρόμο Λευκωσίας – Πανάγρων – Κερύνειας, λίγα μόλις χιλιόμετρα δυτικά του αεροδρομίου Λευκωσίας. Θυμάμαι ότι η μεταφορά μας από το Μπογάζι έγινε μέσα σε «Μπέτφορντ» στα οποία δεν υπήρχαν αρκετά πλευρικά καθίσματα γι’ αυτό και πολλοί καθόμασταν κατάχαμα για ώρες… Ήταν η μέρα των γενεθλίων μου (13 Απριλίου).

Μετά από μια σύντομη περίοδο εξοικείωσης με την τοποθεσία και αποστολή του τάγματος (που περιλάμβανε και ορεινή διαβίωση στον Προφήτη Ηλία στον Πενταδάκτυλο) τοποθετήθηκα σαν Γραφέας στο 1ο Γραφείο (Υπασπιστήριο) μαζί με τον Υποδεκανέα Κυριάκου Ανδρέα («Αντρικκούϊν») από την Κυπερούντα. Διευθυντής του 1ου Γραφείου (και Διοικητής του Λόχου Διοικήσεως) ήταν τότε ο Λοχαγός Τσιτσικώστας Κώστας, που μετά την μετάθεσή του αντικαταστάθηκε για ένα σύντομο διάστημα στα τέλη του 1973 από τον Υπολοχαγό τότε Αθανάσιο Μάμαλη και μετά από τον Υπολοχαγό Δαμιανίδη Χρήστο (μέχρι τότε Διοικητή του 2ου Λόχου).

231 ΤΠ

Το 231 ΤΠ έδρευε στον Αγ. Βασίλειο, στα δυτικά της Λευκωσίας, στον δρόμο Λευκωσίας – Πανάγρων – Κερύνειας. Επρόκειτο για τάγμα προκάλυψης με ευθύνη την επιτήρηση του δυτικού τομέα του τουρκοκυπριακού (Τ/Κ) θύλακα Αγύρτας – Κιόνελι. Η γραμμή ευθύνης του τάγματος αποτελείτο από μια γραμμή φυλακίων με πεταλοειδή διάταξη που άρχιζε από τα δυτικά του αεροδρομίου Λευκωσίας στον Γερόλακκο, συνέχιζε δυτικά και περνούσε από Αγ. Βασίλειο και Σκυλλούρα, μετά «έστριβε» βόρεια προς Αγ. Ερμόλαο, και από εκεί συνέχιζε προς Πενταδάκτυλο, στο Πέρασμα του Αγ. Παύλου, από όπου η γραμμή «έστριβε» πλέον ανατολικά πάνω στην κορυφογραμμή του Πενταδάκτυλου, περνώντας από Προφήτη Ηλία, Γομαρίστρα, ευθεία μέχρι την «Αετοφωλιά» απέναντι από το ύψωμα Κοτζιάκαγια και τον Αγ. Ιλαρίωνα.

Τα φυλάκια από Γερόλακκο μέχρι τον Αγ. Ερμόλαο κάλυπταν το δυτικό πεδινό άκρο του θύλακα Αγύρτας, γι΄ αυτό και ονομάζονταν «Κάτω Φυλάκια» υπό την ευθύνη του 2ου Λόχου, με έδρα την έδρα του τάγματος στον Αγ. Βασίλειο, και διοικητή το 1974 τον Λοχαγό – τότε – Νικόλαο Ζένιο. Το ανατολικό πεδινό άκρο της Ζώνης Ευθύνης του 2ου Λόχου συνόρευε με την ΖΕ της ΕΛΔΥΚ και της ΤΟΥΡΔΥΚ (η πολεμική έδρα της οποίας ήταν στο αμιγές Τ/Κ χωριό Κιόνελι). Τα φυλάκια στον Πενταδάκτυλο, από το πέρασμα του Αγ. Παύλου μέχρι την «Αετοφωλιά» ονομάζονταν «Πάνω Φυλάκια».

Ο 3ος Λόχος έδρευε στο στρατηγικό πέρασμα του Αγ. Παύλου που ένωνε την βόρεια πλευρά του Πενταδακτύλου, την Λάπηθο, καθώς και την παραλία Καραβά – Λαπήθου, με την νότια πλευρά του Πενταδακτύλου – Αγ. Ερμόλαος, δρόμος Λευκωσίας-Πανάγρων – Κερύνειας. Διοικητής του 3ου Λόχου ήταν το 1974 ο Υπολοχαγός – τότε – Αθανάσιος Μάμαλης. Ο 1ος Λόχος έδρευε στο ανατολικό άκρο της πεταλοειδούς γραμμής, πάνω στον Πενταδάκτυλο και είχε σαν Ζώνη Ευθύνης τα φυλάκια πάνω από το Πυλέρι, την Φώττα και την Αγύρτα και απέναντι από την δυτική πλευρά του Αγ. Ιλαρίωνα.

Διοικητής του 1ου Λόχου ήταν το 1974 ο Υπολοχαγός Κασιδάκης Χαρίλαος. Στο μέσο της διάταξης των Φυλακίων του 1ου Λόχου στην κορυφογραμμή του Πενταδακτύλου, ήταν ταγμένη η 189 ΠΟΠ (Πυροβολαρχία Ορεινού Πυροβολικού) με μέτωπο προς την παραλία Καραβά – Κερύνειας. Ο Λόχος Διοικήσεως (ΛΔ) και ο Λόχος Υποστηρίξεως Τάγματος (ΛΥΤ) καθώς και μέρος της δύναμης του 2ου Λόχου, ήταν τοποθετημένοι στην έδρα του Τάγματος στον Αγ. Βασίλειο.

1974 – Περιρρέουσα ατμόσφαιρα

Το πολιτικό κλίμα της εποχής ήταν ιδιαίτερα οξύ, με την παράνομη δράση της ΕΟΚΑ Β΄, τον διχασμό σε «Μακαριακούς» και «Γριβικούς» και τον έντονο στιγματισμό, μέσα στην Εθνική Φρουρά, των «Μακαριακών», σαν «συνοδοιπόρων» των κουμουνιστών (και περίπου σαν «προδοτών»). Η οξυμένη τότε κατάσταση οδήγησε στις 2 Ιουλίου 1974 στην αποστολή
της γνωστής επιστολής Μακαρίου προς τον Πρόεδρο της Ελληνικής Χούντας Στρατηγό Γκιζίκη, κατηγορώντας ανοικτά την τότε Χουντική Κυβέρνηση της Ελλάδας για ενεργό εμπλοκή στις προσπάθειες ανατροπής και δολοφονίας του.

Ο Μακάριος πέρα από τις καταγγελίες, καταληκτικά ανακοίνωνε την ανάκληση των Ελλαδιτών αξιωματικών που τότε υπηρετούσαν στην Εθνική Φρουρά, και ταυτόχρονα την άμεση μείωση της θητείας από 24 σε 12 μήνες. Το τελευταίο μέτρο (μείωση θητείας στους 12 μήνες) είχε άμεσες επιπτώσεις σε ό,τι αφορούσε το 1ο Γραφείο, που εκτός από την προετοιμασία των απολυτηρίων της 72Β΄ΕΣΣΟ (δηλαδή της δικής μου) που ήδη είχαμε αρχίσει, ξεκινήσαμε πιά να ετοιμάζουμε πυρετωδώς και τα απολυτήρια της 73Α΄ και της 73Β΄ΕΣΣΟ.

Θυμάμαι πόσα βράδια νυχτοξημερωθήκαμε μαζί με τον άλλο Γραφέα του 1ου Γραφείου, τον Υπ/δ Κυριάκου Ανδρέα για να διεκπεραιώσουμε τον τεράστιο επιπλέον όγκο εργασίας στο σύντομο χρονικό διάστημα που απέμενε μέχρι τις 20 Ιουλίου – ημερομηνία που κανονικά θα άρχιζαν οι απολύσεις. Θυμάμαι επίσης τα πειράγματα από τον μακαρίτη Μάρκου Ηλία από την Αμμόχωστο που με αστειευόταν επειδή αυτός θα απολυόταν στους 12 μήνες ενώ εγώ και η σειρά μου θα υπηρετούσαμε 24 μήνες.

Το Πραξικόπημα

Θυμάμαι γύρω στις 8:30 π.μ. της 15ης Ιουλίου, ημέρα Δευτέρα, μια μεγάλη και πυκνή στήλη μαύρου καπνού να ανεβαίνει από την πλευρά του Αγ. Δομετίου στα νότιο-ανατολικά… Η απορία μου για το τι ήταν αυτό λύθηκε σε λίγο όταν το καταληφθέν από τους πραξικοπηματίες ΡΙΚ ανακοίνωνε την επίθεση στο Προεδρικό και τον δήθεν «θάνατο» του Μακαρίου. Θυμάμαι τον Διοικητή, Αν/χη Χαραμαρά Δημήτριο να απαντά σε ένα τηλεφώνημα που έλαβε και αμέσως μετά να διατάζει τον αποκλεισμό του δρόμου Λευκωσίας – Μόρφου – αποκλεισμός που διήρκεσε μέχρι αργά το βράδυ και είχε σαν αποτέλεσμα τον σχηματισμό μιας τεράστιας ουράς αυτοκινήτων.

Αργότερα, νωρίς το απόγευμα, απόσπασμα της δύναμης του 231 ΤΠ που έδρευε στην έδρα του τάγματος, στάλθηκε για να συνδράμει στην κατάληψη του Αστυνομικού Σταθμού στον Γερόλακκο. Εκεί το 231 ΤΠ είχε τον πρώτο του νεκρό, τον Νεοκλέους Κώστα, ένα στρατιώτη από την Μόρφου. Ο στρατιώτης αυτός, βρισκόταν για περίπου ένα χρόνο αποσπασμένος στην 3η ΑΤΔ στην Λευκωσία, δίπλα από το ΓΣΠ, και ανακλήθηκε στην έδρα του 231 ΤΠ μόλις μια βδομάδα προηγουμένως λόγω απόλυσης (ήταν, όπως κι εγώ, της 72Β΄ΕΣΣΟ).

Η ένταση τις μέρες εκείνες ήταν στο κατακόρυφο, θυμάμαι φωτιές στον Πενταδάκτυλο που άναψαν οι Τούρκοι από την πρώτη κιόλας μέρα του πραξικοπήματος και που έκαιγαν για μέρες, κάνοντας την νύχτα μέρα, και θυμάμαι που βγάζαμε διπλοσκοπιές λόγω της κατάστασης επιφυλακής… ελάχιστα κοιμόμασταν. Θυμάμαι επίσης φήμες ότι το Μηχανικό είχε κληθεί να στρώσει ναρκοπέδια στην περιοχή Αμμοχώστου (που προπολεμικά θεωρείτο σαν ο πιο πιθανός χώρος Τουρκικής απόβασης).

ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΤΑ ΛΟΙΠΑ ΠΟΥ ΘΑ ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΟΥΝ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΟΥ ΓΡΑΦΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΕΥΟΝΤΑΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΩΣ ΕΧΟΥΝ ΧΩΡΙΣ ΚΑΜΙΑ ΑΛΛΑΓΗ. ΤΟ ΑΡΘΡΟ ΕΚΦΡΑΖΕΙ ΤΟΝ ΓΡΑΦΟΝΤΑ. Η ΣΕΛΙΔΑ ΔΕΝ ΛΟΓΟΚΡΙΝΕΙ ΚΑΝΕΝΑΝ ΟΣΟ ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΙΟΤΗΤΑΣ.