Το ρωμαϊκό ιππικό… Οι άγνωστοι επίλεκτοι μαχητές, η ανατροπή του μύθου

Οι Ρωμαίοι ιππείς αντιμετώπισαν αρχικά πεζούς που είτε δεν πολεμούσαν σε πυκνή τάξη, είτε δεν είχαν την κατάλληλη εκπαίδευση για να αντέξουν σε επέλαση ιππικού, όπως τους Λίγυους, τους Σαμνίτες ή τους Γαλάτες.

Απέναντι στους πεζούς αυτούς η κατά μέτωπο επέλαση μιας μάζας ιππικού είχε νόημα. Το ρωμαϊκό ιππικό δεν ήταν ακριβώς ιππικό κρούσης, όπως οι Εταίροι του Αλεξάνδρου, αλλά ούτε και μια τυπική για τον αρχαίο κόσμο δύναμη ιππικού, ανάλογη των περισσοτέρων ελληνικών, των ιβηρικών, των καρχηδονιακών και των γαλατικών καθώς διατηρούσε την ορμητικότητα των επίλεκτων του Έλληνα βασιλιά.

Ιταλία, Ισπανία

Ο Λίβιος αναφέρει πως το 173 π.Χ. σε σύγκρουση Ρωμαίων-Λιγύων, το ρωμαϊκό πεζικό δεν κατάφερε να διασπάσει το αντίπαλο πεζικό. Τότε ο Ρωμαίος επικεφαλής, ο ύπατος Παπίλιος διέταξε το ιππικό του να επιτεθεί. Το ρωμαϊκό ιππικό διαιρέθηκε σε τρία τμήματα με το ένα να εφορμά κατά μέτωπο και τα άλλα δύο να πλαγικοπούν τον εχθρό.

Δεν είναι γνωστές οι ακριβείς συνθήκες υπό τις οποίες διεξήχθη η μάχη. Ωστόσο, προφανώς υπό τον φόβο της διπλής υπερκέρασης, ή έχοντας περιπέσει σε αταξία από την προηγούμενη σύγκρουσή τους με το ρωμαϊκό πεζικό, οι Λίγυοι έχασαν την συνοχή τους και οι Ρωμαίοι ιππείς διέσπασαν την παράταξη τους, διανοίγοντας ρήγμα σε αυτή. Περνώντας μέσω του ρήγματος οι Ρωμαίοι ιππείς βρέθηκαν στα νώτα των αντιπάλων τους και ακολούθησε γενική σφαγή.

Το 207 π.Χ. πριν τη μάχη του ποταμού Μετάουρους το ιππικό της 3ης Λεγεώνας, δηλαδή όχι περισσότεροι από 300 ιππείς, επιτέθηκαν στο καρχηδονιακό πεζικό πριν προλάβει να αναπτυχθεί σε σχηματισμό μάχης και του προκάλεσε σοβαρές απώλειες.

Το 195 π.Χ. στην Ισπανία το ρωμαϊκό ιππικό επιτέθηκε στο εχθρικό πλευρό αλλά οι Ίβηρες πρόλαβαν να οργανωθούν και το απέκρουσαν. Τα δύο αυτά παραδείγματα είναι ενδεικτικά του τρόπου χρησιμοποίησης του ιππικού κατά αντιπάλου πεζικού που δεν είχε λάβει ακόμα σχηματισμό μάχης. Υπάρχει μια μόνο μαρτυρία επικράτησης του ρωμαϊκού πεζικού έναντι αντιπάλου πεζικού ανεπτυγμένου σε σχηματισμό μάχης με προστατευμένα τα πλευρά του.

Μάχη Κλαστίντιουμ

Το 222 π.Χ. ο ύπατος Κλαύδιος Μάρκελος κινήθηκε κατά των Γαλατών που απειλούσαν την πόλη Κλαστίντιουμ (σημερινό Καστέγκιο) στη Λομβαρδία, επικεφαλής περίπου 5.000 ιππέων και άλλων τόσων πεζών. Οι Γαλάτες αντελήφθησαν την προσέγγιση των αντιπάλων τους και αφήνοντας μια μικρή δύναμη να επιτηρεί την πολιορκούμενη πόλη αναπτύχθηκαν σε σχηματισμό μάχης.

Το γαλατικό πεζικό σχημάτισε μια πυκνή μάζα που μόνο τυχόν κατάρρευση του ηθικού θα μπορούσε να τη διασπάσει. Το ρωμαϊκό ιππικό επιτέθηκε άμεσα αλλά η μάζα το νίκησε και υποχρεώθηκε να οπισθοχωρήσει. Οι Γαλάτες όμως πυκνώνοντας το κέντρο τους αδυνάτισαν τα πλευρά τους.

Ο Μάρκελος είδε το σφάλμα τους και το εκμεταλλεύτηκε διατάσσοντας τους ιππείς τους να πλήξουν τον εχθρό και στα δύο άκρα και αφού βρεθούν στα νώτα του να επιτεθούν και πάλι. Έτσι κι έγινε. Οι Γαλάτες αυτή τη φορά λόγω της απειλής στα πλευρά και στα νώτα τους τράπηκαν σε φυγή και σφαγιάσθηκαν από τους καταδιώκοντες Ρωμαίους ιππείς.

Η ρωμαϊκή επίθεση στα δύο εχθρικά πλευρά κλόνισε το ηθικό των Γαλατών καθιστώντας τους ανίκανους να αντιδράσουν, «δυσχρηστούμενους τη μάχη», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Πολύβιος, παρά το γεγονός ότι υπερείχαν αριθμητικά σε αναλογία 3:1 των Ρωμαίων, όπως αναφέρει ο Πλούταρχος.

Μάχη Τελαμώνος

Η νίκη αυτή του ρωμαϊκού ιππικού δεν επαναλήφθηκε ποτέ στην περίοδο της Δημοκρατίας. Σπάνια οι Ρωμαίοι έριχναν στη μάχη κατά αντιπάλου πεζικού το ιππικό τους χωρίς υποστήριξη πεζικού. Παράδειγμα της τακτικής αυτής αποτελεί η μάχη της Τελαμώνος στον Τοσκάνη.

Η μάχη αυτή υπήρχε ιδιαιτέρως σημαντική καθώς η Ρώμη ενέπλεξε το σύνολο σχεδόν των στρατιωτικών της δυνάμεων πρώτης γραμμής. Στη μάχη της Τελαμώνος συγκρούστηκαν δύο ρωμαϊκές στρατιές με συνολικά 75.400 άνδρες έναντι μιας γαλατικής στρατιάς δυνάμεως 70.000 ανδρών. Οι Ρωμαίοι υπερείχαν σε πεζικό – 70.000 έναντι 50.000 – αλλά υστερούσαν δραματικά σε ιππικό – 5.400 έναντι 20.000.

Η μάχη ξεκίνησε με επίθεση του ρωμαϊκού πεζικού κατά του αντίστοιχου γαλατικού. Ωστόσο οι φανατισμένοι Γαλάτες, πέραν πάσης προσδοκίας, άντεξαν στην επίθεση. Τότε ο Ρωμαίος επικεφαλής Ατίλιος Ρέγκουλος διέταξε το ιππικό του να καταλάβει έναν στρατηγικής σημασίας χαμηλό λόφο που κάλυπτε το δεξιό πλευρό του γαλατικού πεζικού. Το ρωμαϊκό ιππικό κατάφερε να νικήσει τους Γαλάτες ιππείς, παρά το γεγονός ότι κατείχαν υψηλότερο έδαφος και είχαν εκ τούτου πλεονέκτημα.

Αμέσως μετά και παρά τον ηρωικό θάνατο του Ρέγκουλου οι Ρωμαίοι ιππείς πλαγικόπησαν τους Γαλάτες υποχρεώνοντάς τους να υποχωρήσουν μεταξύ των νοτίων παρυφών του λόφου και της θάλασσας, την ώρα που η δεύτερη ρωμαϊκή στρατιά υπό τον ύπατο Αιμίλιο Πάπο είχε κινηθεί στα νώτα τους. Κυκλωμένοι από τρεις πλευρές με μόνη διέξοδο τη θάλασσα οι Γαλάτες αφανίστηκαν. Πάνω από 40.000 σκοτώθηκαν και 10.000 αιχμαλωτίσθηκαν. Αξίζει να σημειωθεί πως στην εν λόγω μάχη οι Γαλάτες χρησιμοποίησαν και άρματα.

Ζάμα

H μάχη της Ζάμα το 202 π.Χ. αποτελεί ίσως την χαρακτηριστικότερη περίπτωση άψογης συνεργασίας του ρωμαϊκού πεζικού και ιππικού στο πεδίο της τιμής. Οι Ρωμαίοι διέθεταν συνολικά 6.100 ιππείς, εκ των οποίων οι 4.000 ήταν Νουμίδες σύμμαχοι. Οι Νουμίδες τάχθηκαν στο δεξιό πλευρό της ρωμαϊκής παράταξης και οι Ρωμαίοι ιππείς στο αριστερό. Οι Ρωμαίοι είχαν απέναντί τους 2.000 Καρχηδόνιους ιππείς. Στο άλλο πλευρό οι Νουμίδες σύμμαχοι των Ρωμαίων υπερείχαν 2:1 των αντιπάλων τους ιππέων.

Η μάχη ξεκίνησε με τον Αννίβα να διατάσσει την εφόρμηση των 80 πολεμικών του ελεφάντων κατά του εχθρικού κέντρου. Ο Ρωμαίος διοικητής Σκιπίων ο Αφρικανός όμως διέταξε το ιππικό του να σαλπίσει δυνατά με κέρατα που του είχε διαθέσει ώστε να τρομοκρατηθούν οι ελέφαντες.

Το τέχνασμα απέδωσε εν μέρει και το καρχηδονιακό αριστερό περιέπεσε σε αταξία από τους φίλιους πανικόβλητους ελέφαντες. Οι Νουμίδες ιππείς εκμεταλλεύτηκαν την σύγχυση και εφορμώντας ανέτρεψαν τους ούτως ή άλλως πολύ λιγότερους απέναντί τους Καρχηδόνιους ιππείς.

Όμως και ρωμαϊκό αριστερό πλευρό οι Ρωμαίοι ιππείς επέπεσαν με ορμή στους αντιπάλους τους και τους έτρεψαν σε φυγή με την πρώτη επέλαση καταδιώκοντάς τους μέχρι το καρχηδονιακό στρατόπεδο. Δεν παρασύρθηκαν όμως και αμέσως αναδιοργανώθηκαν και επιτέθηκαν στα νώτα που καρχηδονιακού πεζικού που βρέθηκε έτσι περικυκλωμένο με αποτέλεσμα να αφανιστεί. Ο Καρχηδονιακός στρατός έχασε το σύνολο των ανδρών του – 20.000 νεκροί και 20.000 τραυματίες, έναντι 2.500 Ρωμαίων νεκρών και 4.000 τραυματιών.

Γαλάτες, Κελτίβηρες

Σε άλλη περίπτωση, το 193 π.Χ. ο στρατός του υπάτου Κορνήλιου Μερούλα πολεμούσε με τη γαλατική φυλή των Βοϊων. Όπως αναφέρει ο Τίτος Λίβιος οι Γαλάτες απέκρουσαν την αρχική επίθεση των ρωμαϊκών λεγεώνων. Τότε ο ύπατος αποφάσισε να εξαπολύσει συνδυασμένη επίθεση. Την ώρα που τοπ πεζικό του αγκίστρωνε κατά μέτωπο τους Γαλάτες το ιππικό του επέπεσε στο πλευρό της γαλατικής παράταξης έχοντας προφανώς εξουδετερώσει το αντίπαλο ιππικό.

Οι Γαλάτες προσπάθησαν να στρέψουν το μέτωπό τους ώστε να αντιμετωπίσουν την απειλή αλλά η ταχύτατη αντενέργεια των Ρωμαίων και Λατίνων συμμάχων ιππέων δεν τους επέτρεψε. Όπως αναφέρει ο Ρωμαίος ιστορικός οι Λατίνοι ιππείς διείσδυσαν ανάμεσα στις γραμμές του γαλατικού πεζικού προκαλώντας σύγχυση και κατόπιν πανικό. Υπό την συνδυασμένη ενέργεια πεζικού και ιππικού η γαλατική παράταξη κατέρρευσε και το ρωμαϊκό ιππικό καταδίωξε τους ηττημένους φυγάδες σκοτώνοντας μεγάλο αριθμό από αυτούς.

Ένα ακόμα παράδειγμα δίνει ο Λίβιος αυτή τη φορά από μάχη μεταξύ Ρωμαίων και Κελτιβήρων στην Ισπανία περί το 180 π.Χ. Οι Κελτίβηρες θεωρείτο η πλέον πολεμική φυλή της Ισπανίας και αποτελούσαν δύσκολο αντίπαλο για τους Ρωμαίους. Στην εν λόγω σύγκρουση οι Κελτίβηρες οργάνωσαν το ορμητικό τους πεζικό σε σχηματισμό σφήνας και επιτέθηκαν στους Ρωμαίους διασπώντας τις ρωμαϊκές λεγεώνες.

Η κατάσταση ήταν κρίσιμη για τους Ρωμαίους αλλά ευτυχώς για αυτούς ο ύπατος Κουίντος Φούλβιος Φλάκος που τους διοικούσε αποφάσισε να ρίξει το ιππικό του στη μάχη κατά της εχθρικής ανθρώπινης σφήνας. Οι Ρωμαίοι ιππείς εφόρμησαν αφήνοντας τα χαλινάρια των ίππων τους ώστε αυτοί να τρέχουν ανεξέλεγκτα μεν, ορμητικότερα δε. Με τον τρόπο αυτό εκτέλεσαν δύο καταιγιστικές επελάσεις.

Όπως αναφέρει ο Λίβιος στο τέλος δεν υπήρχε δόρυ ιππέα που να μην είχε σπάσει. Υπό τα πλήγματα του ρωμαϊκού ιππικού οι Κελτίβηρες άρχισαν να «σπάζουν» τον σχηματισμό τους με τις γραμμές τους να αποσυντίθενται. Αμέσως επενέβη το ανασυγκροτημένο ρωμαϊκό πεζικό το οποίο διέλυσε την εχθρική παράταξη. Μόλις οι Κελτίβηρες τράπηκαν σε φυγή ήταν και πάλι η σειρά του ιππικού να επέμβει και αν τους καταδιώξει.